Revival camp meetings

Około 1800 r. emocjonalna temperatura przemian religijnych osiągnęła szczyt, doprowadzając do rewizji praktyk wśród metodystów, prezbiterian, baptystów, kwakrów i członków Kościoła anglikańskiego.

Pierwsze wielkie przebudzenie miało miejsce 70 lat wcześniej wiążąc się z przybyciem do Ameryki dwóch braci, twórców metodyzmu – Johna i Charlesa Wesleyów. Ich przesłanie podjęli John Cennik i John Newton, a od nich z kolei prezbiterianie. Wśród tych ostatnich nowe poglądy wpłynęły na złagodzenie poglądów na potępienie grzechów i surowość wiary, powodując jednak rozpad na dwie frakcje.

Raz podjęta decyzja odcięcia się od praktyk i dogmatów Kościoła katolickiego, nie uznawanie autorytetów i ustalonych norm, dał początek nieustannemu rewidowaniu zasad – wyrastającemu jednak z głębokiej wiary i zaangażowania.

Drugie, dużo potężniejsze przebudzenie, miało miejsce około 1800 r. kiedy odbył się pierwszy Revival Camp Meeting (Spotkania w Obozie Odrodzenia)) w Logan County w Kentucky. Idea zrodziła się wśród metodystów oraz młodych, zbuntowanych prezbiterian zwanych “New Side”. Zakwestionowali niemal wszystko co do tej pory kojarzyło się z kościołem i stanem duchownym – stroje duchownych, odświętne stroje wiernych, modlitwy, bardziej towarzyską niż religijną atmosferę niedzielnych spotkań, nawet budynki kościołów, odgradzające wiernych od Boga.

Najstosowniejszym miejscem do modlitwy były leśne polany z błękitnym niebem ponad głową za dnia i gwiazdami w nocy.

Kaznodzieje poszczególnych wyznań zaczęli organizować Camp Meetings. Zabierano namioty, koce, żywność aby przez kilka dni odnawiać wiarę i kontakt z Bogiem. Ruch objął swoim zasięgiem Kentucky, Tennessee, Północną Karolinę, Georgię, Virginię, Nowy Jork, Connecticut i Massachusetts. W 1805 r. był obecny na całym wybrzeżu Atlantyku, Ohia i dorzecze Mississippi. Każde ze spotkań gromadziły już nie małe grupki entuzjastów ale wielotysięczne rzesze wiernych.

Największą atrakcją były na nich porywające wspólne śpiewanie hymnów i płomienne kazania zawierające w swojej treści kwintesencję Ewangelii. Na rozległej, otwartej przestrzeni niezbędną formułą poprawiającą akustykę były zawołania i odpowiedzi. Powstał nowy rodzaj hymnów ludowych. Panowała atmosfera braterstwa, równości, rozśpiewania, rozmodlenia aż do ekstazy (i utraty przytomności). Ataki drgawek podczas takich silnych stanów emocjonalnych, przysporzyła ruchowi także sporo przeciwników.

Początek gospel II

Hymny ewangelicki, wśród których korzenie ma muzyka gospel, wywodzą się z panującego w Europie w XV i XVI w. protestantyzmu. Psalmy, hymny i chorały protestanckie miały być protestem przeciwko ceremonializmowi, dogmatyzmowi i ksenofobii Kościoła katolickiego. Dzięki protestantyzmowi wierni mogli brać bardziej czynny i świadomy udział w nabożeństwach, słuchać kazań w języku ojczystym, śpiewać z innymi.

W czasach Marcina Lutra w kościołach śpiewały tylko chóry duchownych, przygotowywanych do tego zadania, stąd niemiecki duchowny tak wielką wagę przywiązywał do wspólnego przeżywania pieśni chwalących Boga. Chorały i hymny Lutra, a potem Jana Sebastiana Bacha pisane były nie tylko dla profesjonalistów ale także dla całych kongregacji. W środowiskach protestanckich powstawały hymny Braci Morawskich, Hugenotów i angielskie. Wszystkie miały łączyć wiernych w jedną modlitewną całość, pozwalającą na bezpośrednie przeżywanie mszy świętej.

W protestanckiej Anglii, gdzie król Henryk VIII postanowił uwolnić się od władzy Rzymu i stworzyć własny kościół narodowy, warunki dla powstania nowego gatunku muzycznego były najlepsze. Angielska muzyka artystyczna była zawsze bliska muzyki ludowej i popularnej. Barokowa polifonia wtargnęła do muzyki kościelnej w postaci kanonów ad infinitum, skąd rozpowszechniła się w muzyce ludowej.

Najstarsze zapisane przykłady brytyjskiej i szkockiej muzyki popularnej – ballady, zaczęły pełnić funkcje religijne już w połowie XVI w., kiedy zaczęto tłumaczyć psalmy na język angielski i dopasowywać do nich ludowe melodie szkockie i angielskie. W 1559 r. królowa Elżbieta, oficjalna przywódczyni Kościoła anglikańskiego udzieliła zgody na śpiewanie psalmów i spiritual songs w kościołach. Wspierała także twórców, takich jak Byrd, Gibbons, Farnaby i Richard Allison – najwybitniejszy spośród nich.

Psalmy stały się główną muzyką w brytyjskich Koloniach w Ameryce Północnej w XVII w. Konkurowały tutaj ze sobą dwa style – ludowy polegający na swobodnej ornamentacji i improwizacji oraz styl uporządkowany. To właśnie ten pierwszy styl stał się następnie tak atrakcyjny dla czarnej ludności przywiezionej z Afryki. Jednak w XVII w. był silnie krytykowany przez część duchownych, wydających drukiem instrukcje łatwego śpiewania na głosy. Ulubione stały się, metrycznie urozmaicone, poetyckie przekłady Henry Ainswortha, z linijkami na przemian ośmio i sześcio sylabowymi.

Początki gospel I

W XVII w. na terenach brytyjskich kolonii w Ameryce, czarni niewolnicy schwytani w Afryce i przewiezieni na plantacje wbrew swojej woli zetknęli się z muzyką swoich prześladowców i innych, białych osadników. Były to głównie hymny śpiewane w kościele podczas nabożeństw, ale także psalmy, ballady i tańce. Muzyka, jak i treści religijne okazały się dla nich atrakcyjne. Przez około 150 lat kultura czarnych mieszkańców nasycała się tymi elementami, bez potrzeby przekształcania.

W 1800 r. rozpoczęło się Wielkie Przebudzenie religijne w Ameryce, a wraz z nim spotkania w ramach Revival Camp Meetings, w których uczestniczyli zarówno biali jak i czarni. W obozowiskach przemiany religijnej zaczęli się pojawiać czarni duchowni z Georgii, gdzie już od ponad 70 lat niewolnictwo było nielegalne. Atmosfera walnych zgromadzeń, śpiewów, kazań, ideologii chrześcijańskiej poruszyły drzemiące dotąd pokłady.

Rozpoczął się okres Negro Spirituals, w skład których wchodziły także żywiołowe Jubilers, pieśni-kazania, refleksyjne Spirituals, gospels. Te ostatnie okazały się najbardziej żywotne ze względu na swoje elementy – zbawienie, miłość do drugiego człowieka, nauki Ewangelii splatały się w nich z problemami i radościami codziennego życia. Chrystus stawał się w nich dowódcą armady statków, lekarzem, przewodnikiem, stał się bardzo bliski i obecny. Jedna z najstarszych gospels opowiada o pociągu Ewangelii jadącym do Nieba.

Wyobraźnia czarnych mieszkańców Południa korzystała pełnymi garściami z hymnów przywiezionych przez Anglików jeszcze ze Starego Kontynentu. Były one jednak zbyt tradycyjne, wyważone i spokojne jak na ich temperament i uczuciowość religijną. Dopiero na tej kanwie stworzyli własne, zaskakujące wizje tak w warstwie tekstowej jak i muzycznej. Pierwsi twórcy gospels nie są znani, zapewne pieśni były przekazywane z plantacji do plantacji, rozwijane i przekształcane.

Historycznym patronem gospels nazywany jest angielski duchowny John Wesley, twórca ruchu metodystów w Anglii, który przybył do Ameryki w XVIII w. wraz z Braciami Morawskimi.

W XX w. gospel miała silny wpływ na jazz w latach 50-tych, co zaowocowało powstaniem nowego gatunku, soulu.

Gospelowy chór

Muzyka gospel wykonywana jest nie tylko przez tradycyjne chóry gospel. Z muzyki gospel korzystają także różni wykonawcy muzyki popularnej. Większość wykonawców, którzy czerpią z muzyki gospel, raczej nie opiera się w tej kwestii na tekście, a raczej na warstwie dźwiękowej. Jednakże większość osób, które interesują się lub, które dopiero zainteresowały się muzyką gospel, chciałoby posłuchać, najlepiej na żywo, tradycyjnego, prawdziwego chóru gospel. Jest to możliwe również w Polsce, gdzie istnieje wiele chórów gospel (choć nie jest ich tak wiele jak w Ameryce, a ni nie są też tak popularne jak w Ameryce). Polskie chóry gospel często mają swoje strony internetowe, dlatego łatwo znaleźć o nich więcej informacji. Powstały także specjalne serwisy poświęcone gospel, gdzie można dowiedzieć się np. kiedy i gdzie odbędzie się najbliższy koncert czy festiwal muzyki gospel. Osoby zainteresowane muzyką gospel powinny być z nimi obeznane. Dla tych, którzy chcieliby posłuchać oryginalnych chórów gospel z Ameryki, pozostają festiwale gospel, na których często pojawiają się właśnie wykonawcy gospel z Ameryki.

Nauka gospel

Ci, którzy poznali już muzykę gospel, zwykle chcą więcej. Oznacza to najczęściej potrzebę śpiewania w chórze gospel. Oczywiście jest to możliwe, bowiem w na terenie całej Polski organizowanych jest wiele warsztatów gospel, na których istnieje możliwość nauki śpiewania gospel. Chóry gospel sprawiają niesamowite wrażenie, choć ich członkami są zwykle amatorzy. Mimo to dają z siebie wszystko i śpiewają z całego serca. Otwierają się i potrafią bawić muzyką. Najważniejsze jest jednak to, że gospel sprawia im radość, że wywołuje wiele pozytywnych emocji, czasem je jakby wyzwala. Tutaj nikt się nie martwi, że śpiew nie jest jego najmocniejszą stroną – najważniejsza jest chęć chwalenia Pana Najwyższego. Najczęściej jest tak, że ktoś kto raz skorzystał z warsztatów, przychodzi po raz kolejny – a wszystko głównie ze względu na pozytywną energię, której doświadczyli w czasie śpiewania gospel. Czasem warto później porozmawiać z proboszczem parafii o stworzeniu małego chórku gospel. Oczywiście nie jest to zadanie łatwe, ciężko też przekonać do tego wiernych, ale próbować można zawsze.

Radio gospel

W chwili obecnej muzyka gospel, muzyka chrześcijańska, jest bardzo popularna na całym świecie, choć oczywiście najbardziej rozpoznawalna jest w Ameryce. Również z Ameryką najbardziej jest kojarzona, jako nieodłączny jej element kulturowy. Nikogo zatem nie zdziwi fakt, że tak jak istnieje wiele stacji radiowych, które oferują swoim słuchaczom wybrany typ muzyki np. jazzową, rockową, balladową, metalową, tak samo jest z muzyką gospel. Oczywiście, stacje te są najczęściej stacjami internetowymi. Można tu posłuchać popularnych kawałków, czasem dowiedzieć się o niej czegoś więcej. Muzyka ta pojawia się również w stacjach radiowych stacjonarnych. Muzyki gospel warto też słuchać na własną rekę, korzystając z możliwości Internetu. Muzykę gospel możemy sobie „wygooglać”. Oczywiście na początku znajdziemy utwory najbardziej popularne, ale gdy poszperamy głębiej, to możemy natrafić na mniej znane czy nowe perełki. Warto też poczytać sobie o muzyce gospel, o jej twórcach, historii. Jest to ciekawe zagadnienie.

Gospel i świat

W chwili obecnej muzyka gospel jest doskonale rozpoznawalna. W Polsce również jest znana i wykonywana, aczkolwiek nie zrobiła tu jeszcze (i już chyba raczej nie zrobi) oszałamiającej kariery. Polacy są nieufni wobec tej muzyki, bowiem są wychowani dość konserwatywnie. Wg większości Polaków, religią nie można „się bawić”, nie można w ten sposób okazywać radości. Tymczasem jesteśmy w ogromnym błędzie, bo można i trzeba. Być może muzyka gospel wrowadzona do naszych polskich kościołów odmieniła by trochę ich oblicze, które teraz przedstawia je jako ponure, poważne miejsce, do którego coraz mniej chętnie chodzi i młodzież i ludzie dorośli. Muzyka gospel, która jest muzyką radości, mogłaby rzucić inne światło na katolicyzm. Kto modlitwę spiewa, ten dwa razy się modli – a przecież takie gospelowe śpiewanie to wspaniała modlitwa. Jeśli chodzi o popularność gospel w kulturze, to wielu wykonawców muzyki popularnej korzysta z gospel. Takim wykonawcą był Micheal Jackson, który nagrał muzykę w tym stylu.

Rola gospel

Muzyka gospel nie jest po prostu rozrywką. Muzyka gospel powstała „po coś”. Zadaniem chóru gospel nie jest pośpiewanie i potańczenie sobie, ale jego rolą jest chwalenie Pana. Oczywiście w tym przypadku jest to chwalenie poprzez pozytywną zabawę. Muzyka gospel pełni rolę swoistej modlitwy, zwykle modlitwy dziękczynnej, chwalebnej. Czarnoskórzy Amerykanie okazywali Bogu wdzięczność poprzez muzykę gospel. Robili to pomimo ich ciężkiej sytuacji, pomimo upokorzeń, pomimo szykan. Być może to właśnie dzięki tej muzyce przetrwali trudne chwile i nie porzucili chórów gospel. Dla nich tradycyjna modlitwa była zbyt prosta, być może zbyt nijaka. Pokazali oni światu, że ze związku z Bogiem należy się prawdziwie cieszyć i że należy okazywać to. I oni się cieszyli, cieszyli się tak, że od razu było to widać i słychać. Pokazali, że można się z tego cieszyć całym sobą – widać to w ich tańcu, słychać w śpiewie. Choćby ich charakterystyczne klaskanie, które w Polsce wykonuje się tylko przy okazji piosenek religijnych dla dzieci.

O gospel

Gospel wywodzi się ze Stanów Zjednoczonych, choć ciężko jest dokładnie powiedzieć, jakie jest pochodzenie osób, którzy jako pierwsi zaczęli wykonywać muzykę gospel. Byli to po prostu czarnoskórzy niewolnicy, którzy mimo ciężkiej sytuacji, nie poddawali się i chwalili Boga. Na muzykę gospel składają się radosne utwory, pozytywne dźwięki, ruchy, gesty, które przyczyniają się do śpiewnej modlitwy. Muzyka gospel powstała w najbiedniejszych dzielnicach znajdujących się w wielu miastach Stanów Zjednoczonych. Początkowo była to po prostu muzyka ludzi biednych i uciśnionych, którzy jakby na przekór własnej sytuacji, śpiewali bardzo pozytywne utwory. Utwory te zwykle mówią o tym, jak dobry jest Bóg, jak wiele uczynił dla każdego z nas, jak bardzo miłuje każdego z osobna. Pojawia się tu motyw dziękowania Bogu i chwalenia go, bowiem afroamerykańska ludność nie bała się tego robić i potrafiła prawdziwie dziękować Bogu, nawet za najdrobniejsze rzeczy, najdrobniejsze sprawy, albo po prostu za to, że mogą żyć i pracować.

Stacje gospel

O rosnącej popularności muzyki gospel świadczy chociażby pojawianie się coraz większej liczby stacji radiowych poświęconych włącznie tej muzyce. Na ogół są to oczywiście stacje internetowe. Ich jakość bywa różna, wszystko tak naprawdę zależy od tego, kto taką stację prowadzi, na ile się na tym zna i jak ma sprzęt. Gdy stacja gospel jest prowadzona przez większe, bardziej znaczące radio Internetowe, skupiające wiele stacji tematycznych, wówczas możemy liczyć na to, że technicznie będzie wszystko w porządku. Problem zaś może być ze zróżnicowaniem repertuaru. Najprawdopodobniej w takiej komercyjnej stacji, będą puszczane tylko najpopularniejsze kawałki gospel. Natomiast w przypadku niszowych stacji, tworzonych przez amatorów największym problemem mogą się okazać trudności techniczne. Za to w takich przypadkach możemy liczyć na naprawdę koneserski wybór kawałków. Jeśli więc lubimy to, co stare i dobrze znane możemy posłuchać komercyjnej stacji. Jeżeli jednak chętnie poznamy jakieś nowe utwory, lepiej poszukać trochę głębiej w czeluściach Internetu.

Gospel w kulturze popularnej

Gospel dziś to już nie tylko dobrze znany nurt muzyki chrześcijańskiej. Bowiem jak wszystko co chwytliwe i ciekawe gospel zaczął też przenikać do kultury popularnej. Stąd też pojawia się wiele piosenek, które wprawdzie klasycznym gospel nie są, ale z pewnością zawierają inspirację tym rodzajem muzyki. Najczęściej takie inspiracje dotyczą warstwy dźwiękowej utworu, tekstu natomiast raczej rzadko. Jeśli jednak jakaś gwiazda zyska już pewną pozycję na rynku muzycznym i przy tym nadal deklaruje wartości chrześcijańskiej może jej się zdarzyć oprócz swojego standardowego repertuaru nagrać piosenkę w stylu gospel. Taka sytuacja miła miejsce między innymi w przypadku Michaela Jacksona. Z ugruntowaną pozycją króla muzyki pop mógł sobie pozwolić na taką niewielką ekstrawagancje. Zresztą nie taką znowu niewielką, bo jest naprawdę niezła i warta posłuchania. Zresztą jak większość tego, co jest gospel lub co z ta muzyka jest związane, nawet jeśli dotyczy to tylko zupełnie luźnych nawiązań i inspiracji.

Chóry gospel

Aby spotkać chór gospel nie trzeba się udawać do USA. W naszym kraju też jest ich sporo, zapewne nie są one tak świetne jak te amerykańskie, ale faktem jest, że są i śpiewają gospel na żywo. Czasami zdarzają się też okazje by znane i rozpoznawalne chóry gospel zobaczyć na żywo. Zwykle ma to miejsce przy okazji koncertów lub festiwali gospel, a czasami także na imprezach związanych z muzyką chrześcijańską. Oczywiście nie są one tak powszechne, jak koncerty muzyki popularnej, ale jeśli tylko dobrze poszukamy, na pewno uda nam się coś znaleźć. Jeżeli jednak na aż takie poświęcenia nie mamy czasu, zawsze możemy się posiłkować słuchaniem dobrych płyt z muzyka gospel. A takich nie brakuje i w rodzimych sklepach muzycznych. Zresztą, w czasach królowania technologii, nawet zdobycie jedynego albumu niszowego chóru gospel nie stanowi najmniejszego problemu. Wystarczy tylko trochę się przyłożyć i poszukać w sieci źródła, a następnie taką płytę zamówić. Nawet, gdyby miała być przysłana z drugiego końca świata, to obecnie nie trzeba będzie czekać na nią zbyt długo.

Warsztaty gospel

Co roku w kilku większych miastach Polski dla wszystkich zainteresowanych nauczeniem się śpiewu gospel organizowane są warsztaty. Prowadza je specjaliści, którzy muzyka gospel zajmują się na co dzień. Podczas koncertów finałowych takich warsztatów można usłyszeć naprawdę niesamowity efekt. Udaje się mimo tego, że większość chętnych od śpiewania gospel to po prostu amatorzy. Wcale im to nie przeszkadza świetnie się bawić i przy tym angażować absolutnie w całości, z ciałem i duszą. Zapewne w tym tkwi źródło tak rewelacyjnych podsumowań warsztatów. Praktycznie każdy, kto się zdecyduje na wzięcie w nich udziału wychodzi zadowolony. Mało tego, najczęściej wraca przy następnej okazji. Zwykle miejsca na takie warsztaty są zarezerwowane na długa przed ich rozpoczęciem, a organizatorzy z przykrością zawiadamiają o zamknięciu listy. Dlatego jeśli mamy ochotę na warsztaty gospel to zadbajmy wcześniej o stosowną rezerwację. Naprawdę warto, bo przeżycia związane z takim zajęciami i nabyte umiejętności z pewnością wystarczą nam na długo.

Chwała Panu

Muzyka gospel powstała po to, by głosić ludzkości Ewangelię, czyli Dobrą Nowinę o zbawieniu. Te radosne śpiewy, tańce i rytmiczne klaskanie, jest więc niczym innym jak modlitwą dziękczynną za dar zbawienia. Być może brzmi to górnolotnie i patetycznie, ale o to właśnie chodzi. Jeżeli Afroamerykanie, mimo swojego trudnego położenia, mieli za co dziękować i byli w stanie stworzyć z wdzięczności coś tak fantastycznego, jak gospel warto się może trochę zastanowić na własną duchowością. Może tradycyjna modlitwa nie daje nam satysfakcji, może nawet mieścimy się kategorii: wierzący niepraktykujący. Jednak to wcale nie przeszkadza w poszukiwaniach swojego miejsca w wierze chrześcijańskiej. Może właśnie gospel jest tym sposobem wyrazu i modlitwy, którego oczekujemy. A może to tylko przystanek w dalszych poszukiwaniach? Warto się przekonać osobiście i spróbować. Dzisiaj aby śpiewać gospel nie trzeba od razu lecieć do Stanów, wystarczy tylko poszukać chwilę w Internecie, a na pewno chór lub warsztaty się znajdą.

Kolebka gospel

Stany Zjednoczone są tyglem kulturowym praktycznie od czasu, gdy powstały. Tam każdy czuje się prawdziwym Amerykaninem, ale też pamięta o swoich korzeniach, wie skąd przybyli jego przodkowie, nie tylko się tego nie wstydzi, ale nawet to eksponuje i jest z tego dumny. Zapewne nikt dokładnie nie jest w stanie powiedzieć skąd pochodzili ci, którzy stworzyli gospel. Pewnie dla ułatwienia mówi się o nich czarnoskórzy amerykanie, wcale nie dookreślając rejonów z krótcy przybyli. Właściwie bez względu na to, skąd pochodzili mogli wnieść w swoją nową społeczność coś ze swojej kultury i tradycji. Słuchając różnych utworów gospel można właśnie dostrzec najróżniejsze inspiracje, zarówno w dźwiękach instrumentów, jak i w melodii czy słowach. W tym chyba też tkwi magia gospel, każdy może w tej muzyce znaleźć coś dla siebie i dać coś od siebie. Zresztą słychać to też w utworach gospel, które powstawała współcześnie, w środowiskach, które nierzadko nigdy nie zetknęły się ze społecznościami, które pierwotnie stworzyły ten rodzaj muzyki.

Muzyka gospel

Na pewno każdy z nas w swoim życiu spotkał się kiedyś z gatunkiem muzycznym zwanym – gospel. Potocznie tak nazwany, jest skrótem od gatunku nazywanego dokładnie spirituals & gospel. Samo słowo gospel jest skrótem od słowa God spell, czyli Boże zaklęcie, a inaczej również może to oznaczać dobrą nowinę czy też ewangelię. Gospel należy do jednych z bardziej charakterystycznych gatunków muzycznych, rozpoznawanych na całym świecie i nie potrzebującym wiele słów wstępu. Gospel swoją genezę zawdzięcza czarnym niewolnikom pochodzenia afro amerykańskiego, którzy to śpiewali na cześć Pana pieśni pełne życia i radości, pieśni oddające mu cześć i chwałę za to, że wreszcie mogli uwolnić się z niewoli amerykańskiej. Gospel ma swoją genezę w najbiedniejszych dzielnicach miast Stanów Zjednoczonych Północnej Ameryki, gdzie narodził się równoległe z jazzem, lub też wyewoluował z jego korzeni. Z tego też powodu gospel stał się początkowo muzyką ludzi najbiedniejszych, pochodzących z marginesu społecznego, którzy nie mieli nawet możliwości inaczej wychwalać Boga.

Geneza gospel

Gospel – wystarczy przejść ulicą Nowego Jorku lub Nowego Orleanu, zapuścić się w ciemne zaułki Seattle tylko po to, żeby natrafić na najlepsze utwory z repertuaru gospel. Gospel to murzyńskie śpiewy pełne czarnego ducha, które wychwalają Boga i skupiają się na tym, jak wiele dobrego dla nas uczynił i jak bardzo nas kocha. Jest to jednak niesamowita ironia losu, bo śpiewają to potomkowie niewolników, którzy zostali tutaj sprowadzeni przez białych chrześcijan do niewolniczej pracy. Dodatkowo to ci chrześcijanie potem narzucili im swoją religię. A teraz Ci Murzyni nie boją się dziękować Bogu i nie mają przed tym żadnych oporów. Radośnie wyśpiewują hymny swojemu i naszemu Bogu, bo przecież Bog jest jeden. Nie chcą zapominać o tym, co było, jednak nie wszczynają przez to także wojen, ponieważ czas ten bezpowrotnie minął. Chrześcijański jazz cieszy teraz uszy melomanów na całym świecie i sprawia, że coraz więcej osób chce śpiewać gospel – z religijnych uczuć lub też z uczuć zupełnie muzycznych.